Pierwsza Kadrowa była pierwszym od zakończenia powstania styczniowego regularnym oddziałem armii polskiej. Dała ona początek Legionom Polskim, które swym wysiłkiem zbrojnym w latach I wojny światowej przyczyniły się do odzyskania niepodległości w 1918 roku.

Marsz przed II wojną

W 1924 roku dla uczczenia rocznicy wymarszu "Kadrówki" z inicjatywy byłych legionistów ustanowiono Marsz Szlakiem I Kompanii Kadrowej. Odbywał się on nieprzerwanie aż do 1939 roku i był największym tego typu przedsięwzięciem w Polsce. Brała w nim udział młodzież zrzeszona w Związku Strzeleckim oraz żołnierze Wojska Polskiego. Do idei Marszu powróciły środowiska niepodległościowe ziemi krakowskiej i kieleckiej w 1981 roku. Do 1989 roku Marsz był formą demonstracji patriotycznej, silnie zwalczaną przez władze komunistyczne.

Wkroczenie do Kielc Pierwszej Kompanii Kadrowej, obok wizyty świętego Jana Pawła II, w dziejach miasta było najważniejszym wydarzeniem. Kielce, na prawie trzy tygodnie, stały się nieformalną stolicą odradzającej się Polski.  

Strzelcy do Kielc wkroczyli 12 i 22 sierpnia. Za pierwszym razem, po kilku potyczkach Polacy zostali wyparci przez wojska zaborcy. Po drugim wejściu żołnierze Józefa Piłsudskiego zostali w mieście  na prawie trzy tygodnie, do 10 września. Przez kilka dni Kielce były nieoficjalną stolicą Polski. Tutaj tworzyły się zalążki administracji odradzającego się państwa polskiego.

Do powstającego Wojska Polskiego zgłaszali się liczni rekruci z Kielc i okolicznych miejscowości. Pod dowództwo Piłsudskiego zaciągnęło się około tysiąca ochotników. Jak na miasto liczące wtedy około 40 tysięcy mieszkańców, była to znacząca liczba. Stąd rekrutowała się nawet orkiestra wojskowa, przeformowana z istniejącej od 1883 roku orkiestry Ochotniczej Straży Ogniowej.

Kadrówka w Kielcach w 1914 roku

W sierpniu i wrześniu 1914 roku stacjonowała w Kielcach późniejsza elita polityczna i wojskowa II Rzeczypospolitej. Było wśród nich dwóch przyszłych marszałków Polski: Józef Piłsudski i Edward Rydz – Śmigły, około 50 generałów oraz dziesięciu przyszłych premierów m.in. Walery Sławek, Tomasz Arciszewski, Leon Kozłowski, Ignacy Daszyński.

Między strzelcami, a mieszkańcami nawiązały się bardzo życzliwe relacje. W budynku na rogu ul. Sienkiewicza i Hipotecznej mieściła się Liga Wojennego Zaangażowania Kobiet, które gotowały, szyły, cerowały, prały. Stanowiły nieocenioną pomoc dla żołnierzy.  Dlatego strzelcy bardzo niechętnie opuszczali Kielce, a Józef Piłsudski do końca życia wspomniał ten czas, jako najpiękniejszy w swoim życiu.

W albumie  „Legionowym szlakiem… Z dziejów oddziałów Józefa Piłsudskiego na Kielecczyźnie 1914 – 1915”., autorzy Jerzy Osiecki i Stanisław Wyrzycki udokumentowali około 30 miejsc związanych z pobytem strzelców w Kielcach. Stacjonowali oni m.in. w koszarach przy ul. Głowackiego, w zabudowaniach przy ul. Składowej obok dworca PKP, w Męskim Gimnazjum Rządowym, czyli w obecnej Pedagogicznej Bibliotece Wojewódzkiej przy ul. Jana Pawła II oraz w obiektach na Piaskach, pod Telegrafem, przy ulicy Wesołej, Mickiewicza, Zamkowej oraz Prostej. Batalion rekrucki mieścił się w obecnym liceum Śniadeckiego.

Najważniejszym obiektem był Pałac Biskupów Krakowskich. Mieścił się tam Sztab Główny i inne instytucje wojskowe: intendentura, biuro werbunkowe, a nawet redakcja dziennika wojskowego.

Na Placu Panny Marii obok Bazyliki Katedralnej 30 sierpnia odprawiona została uroczysta Msza święta polowa. Przewodniczył jej kapucyn ojciec Kosma Lenczowski.

Pamięć o legionistach przed wojną

W okresie międzywojennym pamięć o legionistach była ciągle żywa. Organizowano Marsze Szlakiem Pierwszej Kompanii Kadrowej, których meta znajdowała się w Kielcach. W 1926 roku uroczystość zaszczycił Józef Piłsudski. W Muzeum Historii Kielc znajduje się film dokumentujący tamto wydarzenie. Odnalazł się on w 2010 roku w archiwach estońskiej telewizji. Możemy na nim zobaczyć jak wyglądały przedwojenne Kielce oraz Mszę świętą odprawioną na obecnym Placu Wolności.

W 1921 roku Józefowi Piłsudskiemu przyznano honorowe obywatelstwo Kielc, w 1938 roku w Pałacu Biskupim otwarto Sanktuarium Marszałka, a na skwerze przy Wojewódzkim Domu Kultury, noszącym jego imię, odsłonięto pomnik Czynu Legionowego.

W dwudziestoleciu międzywojennym w oczach opinii publicznej Kielce były postrzegane, jako miasto legionów. Legioniści z 2 i 4 Pułku Piechoty stanowili elitę Kielc. Nasze miasto cenił także sam Piłsudski i dlatego było ono stolicą województwa, mimo, że pod względem wielkości wyprzedzał nas wtedy Radom, Częstochowa i Sosnowiec.

Znaczenie Kadrówki

Cel ideowy i polityczny, jaki został postawiony przez Józefa Piłsudskiego Pierwszej Kompanii Kadrowej został zrealizowany. Na teren Królestwa Polskiego jeszcze przed wojskami austriackimi wkroczyły pierwsze regularne oddziały wojska polskiego od zakończenia Powstania Styczniowego. Polska siła zbrojna zaistniała w Wielkiej Wojnie. Obóz niepodległościowy, skupiony wokół Piłsudskiego, poprzez obalenie słupów granicznych państw zaborczych, wyraził bardzo wyraźnie wolę silnego decydowania o losach Polski.

Niestety, cel, jakim miało być wywołanie przez strzelców powstania zbrojnego, nie został osiągnięty. Oddziały nie otrzymały od społeczeństwa polskiego w Kongresówce oczekiwanego wsparcia moralnego i materialnego. Zbyt wielkie spustoszenie w polskich umysłach uczynił strach wywołany klęską powstania 1863 r. Mimo to "Kadrówka" odniosła sukces natury historycznej i moralnej. Strzelcy udowodnili, że potrafią wziąć czynny udział w walce o Niepodległość.

Legionowa pieśń

Znana pieśń Pierwszej Brygady Legionów Polskich, śpiewana jest na melodię Marsza Kieleckiego nr 10, utworu zapisanego w śpiewniku orkiestry Kieleckiej Straży Ogniowej. Prawdopodobnym jej autorem był kpt. Andrzej Brzuchal-Sikorski, który od 1905 roku był kapelmistrzem orkiestry Kieleckiej Straży Ogniowej, a potem, orkiestry Pierwszej Brygady Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego. Był on pierwszym wykonawcą i aranżerem tego utworu.

Gdy 10 września 1914 roku Andrzej Brzuchal-Sikorski z orkiestrą Kieleckiej Straży Ogniowej wstąpili w szeregi żołnierzy Józefa Piłsudskiego, Marsz Kielecki nr 10 zaczął towarzyszyć strzelcom i legionistom.

Słowa Pierwszej Brygady, powstawały żywiołowo, układane na kwaterach i w okopach. Po 1925 r. zostało ustalone, że pierwsza podstawowa wersja tekstu powstała latem 1917 r. w pociągu wiozącym internowanych legionistów do Szczypiorna i w samym obozie.

„My, Pierwsza Brygada” w latach powojennych uważana była przez żołnierzy Marszałka Piłsudskiego niemal za hymn państwowy.

14 sierpnia 2007 roku Minister Obrony Narodowej swym postanowieniem uznał marsz My Pierwsza Brygada za Pieśń Reprezentacyjną Wojska Polskiego. 

Katarzyna Bernat